Zo realiseert Van Osch Uden stap voor stap een zeugenstal op maat

Het korte antwoord

Een maatwerk zeugenstal van Van Osch Uden ontstaat in een vaste volgorde: eerst de wettelijke randvoorwaarden en vergunning in kaart, dan het ontwerp op basis van diergedrag en werkroutine, gevolgd door materiaalkeuze, eigen productie in Uden, levering, montage en nazorg. Het verschil met een standaardstal zit in de volgorde: de regels en het bedrijfsproces bepalen het ontwerp, niet andersom.

• Groepshuisvesting van drachtige zeugen is sinds 2013 verplicht, met minimaal 2,25 m² leefoppervlak per zeug bij koppels van 6 tot 40 dieren.
• Vrijloopkraamhokken worden voor Beter Leven-deelnemers uiterlijk in 2035 verplicht, met een minimale hokmaat van 7,5 m².
• Van Osch Uden ontwerpt, produceert én monteert zelf vanuit Uden, zonder tussenhandel in het productieproces.
• Emissiearme stalsystemen mogen pas worden toegepast na opname in de Regeling ammoniak en veehouderij (Rav).
• Een maatwerktraject verloopt doorgaans in acht stappen, van wensinventarisatie tot nazorg.

Introductie

Je plant een nieuwe zeugenstal voor 2027. De aannemer wil een tekening, de bank wil een begroting, en de vergunningverlener wil weten hoeveel ammoniak er uit de stal komt. Ondertussen weet je dat de kraamafdeling die je nu bouwt over tien jaar misschien niet meer aan de regels voldoet. Waar begin je met een zeugenstal op maat?

Een zeugenstal op maat draait niet om het invullen van een catalogus. Het draait om de vraag hoe diergedrag, arbeidsroutine en wetgeving samenkomen in één indeling die twintig jaar meegaat. De aanpak die Van Osch Uden hanteert, keert die vraag om: niet de beschikbare producten bepalen het ontwerp, maar het bedrijfsproces van de varkenshouder en de eisen die eraan komen.

Het familiebedrijf uit Uden, actief in de varkensstalinrichting sinds 1939, ontwerpt, produceert en monteert de complete inrichting zelf. Dat maakt het mogelijk om een stal op detailniveau af te stemmen. Deze bijdrage loopt het traject na, stap voor stap, met de regelgeving van 2026 en de horizon van 2035 als vertrekpunt.

Wat is een maatwerk zeugenstal precies?

Een maatwerk zeugenstal is een stalinrichting die volledig wordt afgestemd op de dieraantallen, het houderijsysteem, de arbeidsroutine en de vergunningssituatie van één specifiek bedrijf, in plaats van te werken met standaardafmetingen. Het verschil zit niet in luxe, maar in passvorm.

De kern van het probleem: een zeugenstal huisvest meerdere diergroepen met tegengestelde eisen. Guste en drachtige zeugen leven in groepen, kraamzeugen hebben nesten en biggen nodig, en biggen vragen om een heel ander klimaat. Een standaardindeling dwingt compromissen af die zich jaren later wreken in arbeidstijd, uitval of vergunningsproblemen.

Maatwerk lost dat op door per afdeling te rekenen. Hoeveel zeugen per groep, welke voermethode, hoeveel kraamhokken zijn nodig om de biggenstroom op te vangen. Die rekensom bepaalt de indeling, en de indeling bepaalt pas daarna welke troggen, roosters en afscheidingen erin komen.

Stap 1 tot 3: van wensinventarisatie naar vergunningscheck

Het traject begint niet met een tekening maar met een gesprek. Wat is het huidige aantal zeugen, wat is de groeiambitie, welk voersysteem draait er, en hoeveel arbeid is beschikbaar? Deze wensinventarisatie legt de basis waarop alle latere keuzes rusten.

De tweede stap is de wettelijke check, en die is in de varkenshouderij zwaarwegend. Sinds de invoering van de groepshuisvestingsplicht geldt een harde ruimtenorm. Volgens Wageningen UR Livestock Research is in de Nederlandse regelgeving vastgelegd dat zeugenhouders drachtige zeugen binnen vier dagen na inseminatie tot een week voor het werpen in groepen moeten huisvesten. Diezelfde bron stelt dat het leefoppervlak per zeug minimaal 2,25 m² moet zijn bij een koppelgrootte van 6 tot 40 zeugen, met een norm die 10% lager ligt bij grotere koppels.

Die 2,25 m² is geen detail. Bij een groep van 30 zeugen praat je over ruim 67 m² netto leefruimte, exclusief voerstations, looppaden en mestruimte. Wie dit niet vooraf uitrekent, komt in de ontwerpfase ruimte tekort.

De derde stap is de emissietoets. Nieuwe of aangepaste stalsystemen mogen pas in gebruik nadat de ammoniakemissie is gemeten en het systeem is opgenomen in de Rav. Volgens Provincie Noord-Brabant is die emissiefactor de basis voor vergunningverlening, en zolang een stalsysteem niet in de Rav staat is het niet beschikbaar voor algemeen gebruik. Voor een varkenshouder betekent dit: kies in het ontwerp alleen bewezen, opgenomen systemen, tenzij je jaren wilt wachten op een proefstalprocedure.

Waarom deze volgorde niet omkeerbaar is

Veel misgelopen projecten beginnen bij de tekening en botsen daarna op de vergunning. De redenering die Van Osch Uden toepast, draait dat om: de ruimtenorm, de emissie-eis en de bedrijfsambitie vormen samen het kader, en pas binnen dat kader wordt getekend. Dat scheelt kostbare herontwerpen.

Stap 4: hoe wordt het ontwerp van een zeugenstal op maat op diergedrag en arbeid afgestemd?

Pas als de kaders vaststaan, begint het eigenlijke ontwerp. En hier komt de vakkennis binnen. Een afdeling voor drachtige zeugen tekent anders dan een kraamafdeling, en de looplijnen van de varkenshouder bepalen of het dagelijkse werk soepel verloopt of een marteling wordt.

Een concreet voorbeeld uit de voerkeuze. Het Besluit houders van dieren stelt via de officiële bekendmaking dat guste en drachtige zeugen een toereikende hoeveelheid bulk- of vezelrijk en energierijk voer moeten krijgen om hun honger te verminderen en aan de kauwbehoefte te voldoen. Dat heeft directe gevolgen voor het ontwerp: het bepaalt of je kiest voor voerstations, groepsvoedering aan de trog of een ander systeem, en dus voor de hele afdelingsindeling.

Ook de klimaatlijn hoort in deze fase thuis. De zeug en de biggen hebben tegengestelde temperatuurbehoeftes, zeker in een kraamhok. Wie de luchtinlaat, het biggennest en de mestruimte niet in samenhang tekent, krijgt tocht bij de biggen of hittestress bij de zeug.

Zelf aan de slag:

• Reken per afdeling het netto leefoppervlak uit: dieraantal maal de geldende m²-norm, plus ruimte voor voer- en mestzones.
• Teken je eigen dagelijkse looproute (voeren, controleren, verplaatsen) in de plattegrond en tel het aantal handelingen per rondgang.
• Controleer of de gekozen voermethode past bij de vezel- en kauwbehoefte-eis uit het Besluit houders van dieren.
• Leg per afdeling de gewenste staltemperatuur vast voordat het klimaatsysteem wordt gedimensioneerd.

De manier waarop Van Osch Uden een zeugenstal op maat aanpakt begint hier: het ontwerp wordt in samenspraak met de varkenshouder of dealer tot in detail uitgewerkt, inclusief de plaatsing van elk element.

Stap 5 tot 8: materiaalkeuze, eigen productie, montage en nazorg

Met een goedgekeurd ontwerp begint de fysieke realisatie. De materiaalkeuze is de eerste beslissing: RVS voor sterkte en levensduur bij hoge belasting, kunststof voor warmtegevoel en reinigbaarheid, gietijzeren of gecoate roosters afhankelijk van de afdeling. Wie de afweging tussen materialen dieper wil begrijpen, vindt in de vergelijking van RVS en kunststof hokinrichting voor vleesvarkens de belangrijkste criteria op een rij.

Daarna volgt de productie. Hier onderscheidt het traject zich: Van Osch Uden produceert de inrichting in de eigen faciliteit in Uden, zonder tussenhandel in het productieproces. Dat betekent dat maatafwijkingen, bijvoorbeeld een afwijkende hokbreedte om ruimte te winnen, direct in productie kunnen worden verwerkt in plaats van via een externe leverancier te lopen.

De zevende stap is levering en montage. Complete afdelingen worden geleverd en op locatie gemonteerd, waarbij de aansluiting op vloer, mestkelder en waterleiding cruciaal is. Een verkeerd geplaatste drinkbak of een trog op de verkeerde hoogte kost jaren aan dagelijkse ergernis.

Nazorg sluit het traject af. Onderdeel van de servicebelofte van Van Osch Uden, vastgelegd in de zogeheten Vijf O’s, is een terugbelgarantie binnen één werkdag. Voor een varkenshouder met een klemmend voerstation op zondagavond is dat het verschil tussen een opgeloste storing en een verstoorde voerronde.

Vrijloopkraamhokken: waarom je nu al moet ontwerpen op 2035

De grootste ontwerpvraag van dit moment zit in de kraamafdeling. De traditionele kraamkooi beperkt de bewegingsvrijheid van de zeug, en daar komt beweging in. Volgens Nieuwe Oogst wordt het vrijloopkraamhok voor alle deelnemers aan het Beter Leven-keurmerk uiterlijk in 2035 verplicht, met een minimale hokmaat van 7,5 m² die aansluit bij de biologische norm.

Dat is een forse sprong. Ter vergelijking: volgens DLV Advies meet een traditioneel kraamhok gemiddeld zo’n 4,7 m². De overstap naar 7,5 m² betekent dat een zeugenhouder doorgaans extra kraamhokken moet bijbouwen om hetzelfde aantal zeugen te houden. Dezelfde bron waarschuwt dat vrijloop vrijwel nergens in een bestaande stal past.

Daarom is de anticipatie in het ontwerp zo belangrijk. Wie in 2026 of 2027 nieuw bouwt met een traditionele indeling, kan de afdelingsindeling zo kiezen dat ombouw naar vrijloop later mogelijk blijft. Dat is precies de reden om vandaag al met de eindsituatie in het hoofd te tekenen.

Van Osch Uden heeft ervaring met zowel traditionele kraamhokken als vrijloopkraamhoksystemen die op de aankomende welzijnswetgeving zijn afgestemd. In de praktijk betekent dat: een afdeling die nu efficiënt draait, maar waarvan de dragende structuur en de leidingaanleg al rekening houden met de ruimere hokken van straks.

Zelf aan de slag:

• Als je nu nieuw bouwt: reserveer per kraamhok ruimte voor uitbreiding naar minimaal 7,5 m² totaaloppervlak.
• Als je binnen tien jaar Beter Leven wilt of moet: reken door hoeveel extra kraamhokken je nodig hebt om je huidige zeugenaantal te behouden.
• Als je verbouwt: check of de afdelingsbreedte vrijloop toelaat, want een smalle voergang in het midden blokkeert dat vrijwel altijd.
• Leg vast welke systemen tijdelijke fixatie toestaan, want die is in de eerste dagen na werpen vaak nog gewenst.

Gedetailleerde vergelijking: maatwerktraject versus standaardaanpak

Waar zit het verschil tussen een maatwerktraject met eigen productie en een aanpak via losse leveranciers? De onderstaande vergelijking zet de belangrijkste punten naast elkaar.

De kolommen laten één patroon zien: bij maatwerk met eigen productie ligt de regie op één plek. Dat verkleint de kans dat afdelingen niet op elkaar aansluiten, en het maakt aanpassingen tijdens de bouw haalbaar zonder de planning te ontregelen.

Welke aanpak past bij jouw bedrijf?

Niet elk bedrijf heeft dezelfde behoefte. De keuze hangt af van schaal, ambitie en tijdshorizon.

Neem een zeugenhouder met circa 300 zeugen die over vijf jaar wil doorgroeien en de kraamafdeling wil verduurzamen. Voor zo’n bedrijf weegt toekomstbestendigheid zwaar: het ontwerp moet nu al ruimte laten voor vrijloopkraamhokken, anders is een tweede verbouwing binnen tien jaar onvermijdelijk. Een standaardstal die alleen aan de regels van vandaag voldoet, kost dan op termijn meer dan het bespaart.

De sector als geheel beweegt die kant op. Volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek telde Nederland in 2024 bijna 3.000 bedrijven met varkens, een daling van 3,5% ten opzichte van het jaar ervoor, terwijl het gemiddeld aantal varkens per bedrijf in zeven jaar met 19% steeg naar 3.400 dieren. Bijna de helft van de varkens wordt in Noord-Brabant gehouden. Minder bedrijven, grotere koppels: dat vraagt om stallen die efficiënt en schaalbaar zijn tegelijk.

Wie klein blijft en op korte termijn niet uitbreidt, kan met een eenvoudiger traject uit de voeten. Maar zodra er sprake is van groei, keurmerken of een emissie-uitdaging, wint de maatwerkroute. De achtergronden daarvan zijn ook uitgewerkt in de bijdrage over varkensstallen op maat en waar je op moet letten.

Wat betekent hokverrijking voor de inrichting?

Een los maar wettelijk hard punt: hokverrijking. De NVWA controleert of de verrijking in varkensstallen voldoende is, omdat verrijking het natuurlijk gedrag stimuleert, stress vermindert en ongewenst gedrag zoals oor- en staartbijten helpt voorkomen.

Voor de inrichting betekent dit dat speelmateriaal geen bijzaak is maar een ontwerpvereiste. De bevestigingspunten, de plaatsing en het materiaal moeten in het ontwerp worden meegenomen, niet achteraf ergens aan een hek gehangen. In een compleet aanbod, van roosters en troggen tot speelmateriaal, komt dat uit één hand, wat de kans verkleint dat verrijking bij een controle als onvoldoende wordt beoordeeld.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het om een maatwerk zeugenstal te realiseren?

De doorlooptijd wordt vooral bepaald door de vergunningsfase, niet door de productie. Het ontwerp- en productietraject van de inrichting zelf beslaat doorgaans enkele weken tot maanden, maar de omgevings- en natuurvergunning kunnen daar fors bovenop komen. Reken de vergunningsroute daarom als eerste door, want die bepaalt de startdatum.

Wat kost een zeugenstal op maat meer dan een standaardstal?

De meerprijs van maatwerk zit vooral in de ontwerp- en aanpassingsfase, niet altijd in het materiaal. Doordat de ruimte optimaal wordt benut en afdelingen op elkaar aansluiten, verdient een goed ontworpen stal de meerkosten vaak terug in arbeidstijd en lagere uitval. Een exacte prijs hangt af van dieraantal, materiaalkeuze en of vrijloopkraamhokken worden meegenomen.

Wie helpt bij het ontwerpen van een zeugenstal die aan de regels van 2035 voldoet?

Een gespecialiseerde stalinrichter met ervaring in zowel traditionele als vrijloopkraamhoksystemen is hierbij het startpunt. Van Osch Uden werkt het ontwerp in samenspraak met de varkenshouder of dealer uit en houdt daarbij rekening met de aankomende norm van 7,5 m² per kraamhok. Zo blijft de stal die je nu bouwt ook over tien jaar bruikbaar.

Moet mijn nieuwe zeugenstal per definitie emissiearm zijn?

Ja, in de meeste gevallen. Een varkensstal moet emissiearm zijn zodra er meer dan 15 varkens of meer dan 10 biggen worden gehouden, en het gekozen systeem moet in de Rav zijn opgenomen voordat het mag worden toegepast. Kies daarom in het ontwerp een bewezen systeem, tenzij je bereid bent een langdurige proefstalprocedure te doorlopen.

Kan een bestaande zeugenstal worden omgebouwd naar vrijloopkraamhokken?

Meestal niet zonder bijbouwen. Omdat een vrijloopkraamhok van minimaal 7,5 m² fors groter is dan het traditionele hok van gemiddeld 4,7 m², past vrijloop vrijwel nergens in een bestaande afdeling. In de praktijk gaat een transitie daarom vaak gepaard met nieuwbouw of een aanbouw, tenzij bij de oorspronkelijke bouw al ruimte is gereserveerd.

Conclusie

Een zeugenstal op maat realiseren is geen kwestie van een hek uitkiezen. Het is een keten van beslissingen waarin de vergunning en de dierwelzijnsnorm het kader zetten, het ontwerp die vertaalt naar diergedrag en arbeid, en de productie het geheel sluitend maakt. De acht stappen, van wensinventarisatie tot nazorg, hangen daarbij aan elkaar: een fout in stap twee wreekt zich in stap zeven.

De belangrijkste les voor wie in 2026 of 2027 bouwt: teken op de eindsituatie, niet op vandaag. De verplichting van vrijloopkraamhokken in 2035 en de groepshuisvestingsnorm van 2,25 m² zijn geen verrassingen, maar ontwerpuitgangspunten. Wie ze nu al meeneemt, bouwt een stal die twintig jaar meegaat.

De aanpak van Van Osch Uden, met eigen ontwerp, productie en montage vanuit Uden, is erop gericht die keten in één hand te houden. Voor een varkenshouder die vooruit wil kijken, begint dat gesprek bij de dieraantallen en de vergunning, niet bij de catalogus.

← Back to Blog